De energietransitie in Overvecht: een estafette

Op 26 juni 2023 kwamen ongeveer 25 architecten, projectleiders van woningcorporaties, medewerkers van vastgoedonderhoudsbedrijven en andere geïnteresseerden bij elkaar in Overvecht-Noord, Utrecht. We zijn er ter ere van de tweede rondetafelbijeenkomst van de Klaar is Case-campagne, een initiatief van Bouwend Nederland, Stroomversnelling en NRP om hoogwaardige renovatieprojecten in het zonnetje te zetten. 

De sessie vindt plaats in Overvecht, een typische naoorlogse uitbreidingswijk in Utrecht. De wijk is momenteel lijdend voorwerp van een enorme renovatieslag, waarbij de hoog- en laagbouwflats energiezuinig en toekomstbestendig worden gemaakt. Als de plannen worden gehaald, worden 40.000 woningen voor 2030 aardgasvrij gemaakt. Op de fiets bezoeken we een greep uit de hoogwaardige renovatieprojecten. Joop ten Brink, manager vastgoed en directielid bij woningcorporatie Woonin, die een groot deel van het vastgoed in de wijk bezit en renoveert, wijst ons de weg.

Tekst gaat verder onder de foto

Het ‘architectonisch karakter’ behouden?

Vertrekpunt is Buurtcentrum de Dreef. Daar ligt ook het eerste project: een hoogbouwflat van tien verdiepingen, waar de renovatie nog bezig is en het verschil tussen vóór en na duidelijk zichtbaar is. De flat wordt grondig aangepakt en technisch geschikt gemaakt om op de Utrechtse stadsverwarming aan te sluiten. Joop ten Brink:

“De grootste overwinning in dit gebouw is het verkleinen van het raamoppervlak.”

Met deze ingreep halveerde de energievraag en werden ook bewoners tevredengesteld – zij kregen extra privacy en een nieuwe muur om een kast tegen te plaatsen. Win-win, zou je denken, maar het leverde hevige discussies op met de Welstandscommissie. Zij wensten het oorspronkelijk karakter van de flat, met name het betonnen gevelgrid, te behouden. Het probleem werd opgelost met geïsoleerde aluminium kaders.

Tekst gaat verder onder de foto

De Welstandstandscommissie als partner

Gedurende de dag is deze tweestrijd – technische versus architectonische kwaliteit – zichtbaar in verschillende projecten. In het rondetafelgesprek wordt de rol van de Welstandscommissie in het proces van hoogwaardige renovatie dan ook uitgebreid besproken. Deze commissie toetst zo objectief mogelijk of het ‘oorspronkelijk karakter en de leesbaarheid’ (lees: de vormgeving, stedenbouwkundige structuur en kwaliteit) behouden moet worden. Het beleid in Overvecht is vooral gericht op het behouden of versterken van het bestaande karakter en leesbaarheid, van de gebouwen én de wijk.

Het devies vanuit Woonin luidt om Welstand te beschouwen als partner en meedenker in het ontwerpproces en in een vroeg stadium met hen in gesprek te gaan, maar het blijkt lastig om een voet tussen de deur te krijgen. Flip ten Cate, directeur van Federatie Ruimtelijke Kwaliteit (de landelijke bundeling van o.a. de gemeentelijke Welstandscommissies) en Klaas Vegter van Stroomversnelling beamen dit en verwijzen om die reden naar dit document om samenwerking te bevorderen.

Standaarden en streefwaarden

Het ambitieniveau voor de renovaties ligt hoog en wordt mede bepaald door de streefwaarden voor renovaties. Als een woning aan bepaalde waarden voldoet, kan de woning in principe ‘van het gas af’. Maar in sommige gevallen blijken de standaarden moeilijk te halen en niet voldoende rekening te houden met gebouwspecifieke omstandigheden. Ondanks hoge energielabels en sterke reductie van de energie- en warmtevraag, voldoen appartementen in gerenoveerde naoorlogse flats soms niet aan de isolatiestandaard.

Bovendien zijn beslissingen die de beste streefwaarden opleveren in de praktijk niet altijd de beste oplossing. Het is telkens zoeken naar oplossingen die én de warmtevraag reduceren én tegelijkertijd goed in de praktijk werken. De conclusie van de deelnemers: streefwaarden bepalen het ambitieniveau en verschaffen een eenvoudig stappenplan. Maar ze pleiten ook voor flexibiliteit.

Het gaat erom dat je per complex de afweging kan maken die het beste aansluit bij de situatie. In het ene geval kies je voor een buitenschilaanpak met hoge isolatiewaarden. De andere keer focus je meer op kierdichting met ventilatie met warmteterugwinning. Dat is ook het mooie aan de isolatiestandaard; je kan met beide aanpakken tot hetzelfde niveau komen.

Tekst gaat verder onder de foto

Hoogwaardige renovatie als vliegwiel voor wijkverbetering

“We investeren niet alleen in stenen, maar ook in de buurt.” licht Marnix van Namen van woningcorporatie Portaal toe tijdens het bezoek aan een van hun projecten. Het is zichtbaar in alle projecten: entrees worden verbeterd, binnentuinen worden vergroend en sociale huurwoningen worden opgeknapt tot ‘koopwoningkwaliteit’. De aanpassingen veroorzaken een domino-effect: als de woningen verbeteren, kunnen stadsbesturen en concurrenten niet achterblijven.

Maar, zo stellen de deelnemers: met enkel investeringen in vastgoed kom je er niet. Problemen in een wijk hebben vaak een brede basis en moeten integraal worden aangepakt. Om bij te dragen aan een positieve wijkontwikkeling is daarom een sterke samenwerking met andere partijen nodig, zoals de gemeente en experts op sociaal-maatschappelijk gebied. Tijdens de uitvoering kunnen sociale projectbegeleiders het proces vergemakkelijken, bijvoorbeeld door bewoners proactief te informeren en te begeleiden. En vanaf het begin van het proces moeten alle betrokken partijen zich afvragen: wat moet er veranderd worden in de wijk, en wat kan mijn partij daaraan bijdragen?

De estafette van de energietransitie

Uiteindelijk is hoogwaardige renovatie een complex proces vol met tegenstrijdigheden. Het ambitieniveau van de corporaties en de technische kennis die in alle projecten terugkomt is bewonderingswaardig, net als de snelheid en precisie waarop de renovaties zich voltrekken. Toch blijft het zaak om ook tussentijds met andere partijen te overleggen, van elkaar te leren en te reflecteren op wat in een volgend project wellicht beter kan. Het renoveren van Overvecht is daarin wellicht vergelijkbaar met een estafette: meerdere partijen die allemaal, op volle snelheid maar stap voor stap, bouwend op hun voorgaande projecten en opgedane kennis, de energietransitie willen uitvoeren.

De campagne Klaar is Case stimuleert met inspirerende, succesvolle projecten en rondetafelgesprekken met woningcorporaties en stakeholders meer bewustzijn in de sector over het nut, het effect en de haalbaarheid van hoog niveau renovaties.