Excursie Identical Strangers #2: 10-hoog flats in Utrecht Overvecht 

NRP is partner van het ambitieuze onderzoeksproject Identical Strangers van het Lectoraat Bouwtransformatie van de Hogeschool van Amsterdam. In dat kader organiseerden we op donderdag 28 mei een excursie naar de 10-hoog flats in Utrecht Overvecht voor het consortium en ons partnernetwerk. Het doel: inzicht krijgen in de verduurzaming en toekomstbestendigheid van deze grootschalige systeembouw. Na een plenaire presentatie in Younity – een indoor urban sport- en cultuurhal voor en door jongeren – verkenden 25 deelnemers per fiets de verschillende gerenoveerde portiekflats.

Identical Strangers
Tussen 1960 en 1975 zijn in hoog tempo overal in Nederland tienduizenden woningen met industriële methoden gebouwd. Het is onbekend wie wat waar heeft gebouwd, maar veel van deze woningen zijn vrijwel identiek aan elkaar, zowel aan de buiten- én binnenkant. Deze woningen en buurten staan aan de vooravond van ingrijpende ontwikkelingen. Kennis over deze ‘identical strangers’ is van grote waarde voor de keuzes die we de komende jaren maken over onder meer verduurzaming en sloop-nieuwbouw.

Het lectoraat brengt deze gebouwen in kaart en verzamelt kennis over succesvolle renovatie- en herontwikkelingsprojecten in relatie tot deze systeembouw. Deze projecten zijn in de afgelopen vijftien jaar uitgevoerd. Het doel is om bij opdrachtgevers – corporaties, gemeentes en aannemers – vertrouwen te wekken in de mogelijkheden van deze woningvoorraad. Door lessen uit eerdere projecten te delen, kunnen renovaties mogelijkerwijs sneller, efficiënter en kwalitatief sterker worden uitgevoerd. Een van de voorbeeldprojecten binnen het onderzoek is de renovatie van de 10-hoog flats in Utrecht Overvecht, uitgevoerd door DOOR architecten en Hemubo in opdracht van woningcorporatie Woonin.

De excursie begon met presentaties van Joop ten Brink (Woonin), Karin Dorrepaal (DOOR architecten) en Robin Janz (Hemubo) over de ambities van het project. Vervolgens fietsten de deelnemers langs de ensembles CJ, STROYS, FMP en THEMA om de resultaten van de renovatie in de praktijk te bekijken. De middag werd afgesloten bij broodjeszaak Panino Fresco van ondernemer Anuaor Haku; dit paviljoen is gebouwd met geoogste kozijnen uit het THEMA-complex.

Beeld: DOOR architecten

De 10-hoog flats in Overvecht
De wijk Utrecht Overvecht is opgebouwd uit drie typen vastgoed: 10-hoog flats, 4-hoog flats en eengezinswoningen. De ongeveer 2.000 woningen in de 10-hoog flats zijn in de jaren zeventig gerealiseerd volgens het Intervam-systeem, een industriële bouwmethode uit 1959 waarbij betonnen elementen prefab werden geproduceerd en op locatie gemonteerd. Vooral in het midden van het land was het bouwsysteem populair. Van de ongeveer 14.000 Intervam-woningen die in Nederland zijn gebouwd, staan er ruim 6.500 in Utrecht. De flats zijn verdeeld over vijf ensembles: ACA, CJ, THEMA, STROYS en FMP.

Hoewel deze woningen in de jaren zeventig zeer gewild waren, voldeden ze niet meer aan de huidige eisen op het gebied van energieprestaties en wooncomfort. Door de omvang van de woningvoorraad bleef een grootschalige aanpak van Woonin lange tijd uit. Daarnaast kampt Overvecht met verschillende sociaalmaatschappelijke vraagstukken zoals armoede en een hoge werkloosheid. De afstand tussen Woonin en de bewoners was groot, wat leidde tot wantrouwen en weerstand onder bewoners.

Sociaal renoveren
Woonin koos daarom voor sociaal renoveren: een integrale aanpak waarbij de renovatie van de woningen werd gekoppeld aan sociaaleconomische interventies en ondersteuning. Hiervoor werd intensief samengewerkt met welzijns- en zorgorganisaties werkzaam in de wijk. Het doel was bewoners waar nodig te ondersteunen in hun persoonlijke situatie en tegelijkertijd de leefbaarheid in de buurt te verbeteren. Om dit mogelijk te maken, begonnen de zogenoemde keukentafelgesprekken met bewoners al een jaar vóór de fysieke renovatie. Deze gesprekken werden vervolgens tijdens en na de renovatie voortgezet.

Bewoners moesten bovendien weer trots kunnen zijn op hun flat en wonen in een aantrekkelijke, meer gemengde wijk. DOOR Architecten kreeg de opdracht de flats weer uitstraling te geven en de renovatie van de verschillende ensembles gefaseerd uit te voeren op basis van één overkoepelend concept. De technische werkzaamheden omvatten onder meer het isoleren van de woningen, het vervangen van badkamers, keukens en toiletten, de overstap naar elektrisch koken, het vernieuwen van de (warmte)installaties, het verbeteren van de ventilatie en een herindeling van de entrees. Door deze ingreep lopen de liften nu door tot op de begane grond. Daarnaast werden zonnepanelen op de daken geplaatst om de duurzaamheid van de gebouwen als geheel te vergroten.

De renovatietrein
De renovatie is gefaseerd uitgevoerd – in een ‘treintje’ – waarbij iedere renovatie voortbouwde op de lessen van de vorige. De portieketageflats zijn tussen 2019 en 2025 gerenoveerd: in totaal 1.850 sociale huurwoningen volgens de ‘chassis-carrosserie’-methode. Daarbij is het ‘chassis’ van het technisch gevelontwerp telkens doorontwikkeld, wat heeft geleid tot een zorgvuldige balans tussen materiaalgebruik, maakbaarheid en kosten. Ieder ensemble kreeg op die manier een ander gevelontwerp.

Met de introductie van doorzonentrees is er een directe verbinding ontstaan met het groene binnengebied: een doeltreffende ingreep om deze collectieve plek weer veilig en prettig te maken. Parallel hieraan zet woningcorporatie Woonin in op sociale versterking, onder meer via woonpilots voor begeleid wonen voor jongvolwassenen en woningdelen voor pas afgestudeerde docenten.

Enkele geleerde lessen
Tijdens de excursie werd duidelijk hoe bijzonder de renovatie van de 10-hoog flats is vanwege de omvang van de opgave. Juist die schaal maakte het mogelijk om gedurende het hele traject te blijven innoveren en optimaliseren, wat leidde tot een efficiëntere uitvoeringsfase en besparingen in materiaalgebruik. Ook de logistiek speelde hierin een belangrijke rol: de benodigde bouwelementen werden dagelijks aangevoerd, waardoor het werktempo hoog kon blijven zonder een omvangrijke bouwplaats of bouwhub in te moeten richten. Tegelijkertijd werd zichtbaar dat slechts een beperkt aantal aannemers in Nederland in staat is een renovatie van deze omvang uit te voeren.

De samenwerking met de gemeente Utrecht verliep niet altijd soepel, waardoor kansen voor een integrale aanpak van de openbare ruimte beperkt zijn benut. Dit is zichtbaar in de relatief sobere inrichting van de groene binnengebieden en de aansluiting van de vernieuwde entrees op de openbare ruimte. Tijdens de excursie werd opgemerkt dat een gebiedsgerichte aanpak, waarin de renovatie van de flats en de ontwikkeling van de buitenruimte als één opgave waren beschouwd, waarschijnlijk meer ruimtelijke kwaliteit had kunnen opleveren.

De kritische blik van de Commissie Omgevingskwaliteit Utrecht leidde ertoe dat DOOR na het eerste complex meer aandacht besteedde aan de architectonische geleding van de gebouwen, wat resulteerde in een meer gebalanceerd en gedifferentieerd gevelontwerp. Tegelijkertijd werd de commissie niet altijd als consistent ervaren, omdat ook na formele goedkeuring van plannen meerdere inhoudelijke discussies opnieuw werden gevoerd, wat de voortgang van het project vertraagde.

Daarnaast vormen de vaak maandenlange interne besluitvormingstrajecten een belangrijke belemmering voor grootschalige renovatieprojecten. Deze lange doorlooptijden leiden tot stagnatie en hogere projectkosten.

Afronding
Dit was de tweede en tegelijkertijd laatste excursie die NRP organiseerde binnen het onderzoeksproject Identical Strangers. De verduurzaming van naoorlogse wijken blijft een belangrijk onderwerp binnen de programmering van NRP. Het lectoraat werkt ondertussen verder aan de afronding van het onderzoek, waarvan de resultaten medio 2027 zullen verschijnen in een publicatie bij NAi010.

Foto’s: Sába Schramkó (HvA)