Waardengedreven ontwerpen in een tijdperk van AI: inzichten uit het SIWOOL-netwerkevent 

Hoe zorgen we ervoor dat technologische innovatie niet alleen leidt tot efficiëntere processen, maar ook bijdraagt aan betere, menselijkere en toekomstbestendige leefomgevingen? Die vraag stond centraal tijdens het SIWOOL-netwerkevent dat NRP op 21 april organiseerde in Het Nieuwe Instituut in Rotterdam.

Als consortiumpartner van SIWOOL organiseerde het NRP deze bijeenkomst om professionals uit ontwerp, ontwikkeling, beleid, onderzoek en corporaties samen te brengen rond een actueel vraagstuk. Kunstmatige intelligentie (AI) en parametrisch ontwerpen ontwikkelen zich razendsnel en vinden steeds vaker hun weg naar de ontwerp- en bouwpraktijk. Tegelijkertijd roept deze ontwikkeling fundamentele vragen op. Hoe voorkomen we dat belangrijke maatschappelijke waarden ondersneeuwen in een steeds verder datagedreven proces? En hoe kunnen ontwerpers, opdrachtgevers en andere betrokkenen deze nieuwe technologie juist inzetten om integrale afwegingen beter te maken?

Technologie als middel, niet als doel
Deze vragen sluiten nauw aan bij de opgaven waar de gebouwde omgeving voor staat. De energietransitie, woningbouwopgave, klimaatadaptatie en sociale uitdagingen vragen om een integrale benadering waarin technische, ruimtelijke en maatschappelijke waarden samenkomen. Precies daar richt het driejarige onderzoeksproject SIWOOL zich op: Slimme Integrale Waarden en Ontwerpgedreven Ontwikkeling van de Leefomgeving.

In de Oostvleugel van Het Nieuwe Instituut gingen 23 deelnemers vanuit uiteenlopende disciplines met elkaar in gesprek. Projectontwikkelaars, woningcorporaties, ontwerpers, adviseurs en onderzoekers deelden hun ervaringen, verwachtingen en zorgen rondom de inzet van AI en parametrische ontwerptools.

Brede waarden, parametrisch ontwerp en AI
De middag werd geopend door Ayla Stomp, een van de initiatiefnemers van SIWOOL. Vervolgens plaatsten verschillende experts de thematiek in een bredere context. Like Bijlsma van het Planbureau voor de Leefomgeving ging in op het belang van brede maatschappelijke waarden in ruimtelijke ontwikkeling. Gijs Joosen van Royal Haskoning belichtte de mogelijkheden van parametrisch ontwerp, terwijl Jim Blom en Robin Smits van PARAI de kansen en dilemma’s van participatie middels kunstmatige intelligentie in ontwerp- en planvormingsprocessen verkenden.

Na deze inhoudelijke verdieping werd de verbinding gelegd met het onderzoeksprogramma zelf. De onderzoeksvragen, ambities en opzet van SIWOOL werden toegelicht, waarna de deelnemers actief werden uitgenodigd om mee te denken over de verdere richting van het onderzoek.

De praktijk aan het woord
Tijdens interactieve werksessies gingen de deelnemers in kleine groepen met elkaar in gesprek over de kansen, risico’s en kennisvragen die zij in hun dagelijkse praktijk ervaren. Welke waarden moeten we expliciet borgen in digitale ontwerpprocessen? Waar liggen de grootste kansen voor AI? En welke rol blijft voor menselijke expertise en ontwerpintuïtie onmisbaar?

Bijzonder was dat de gesprekken live werden vastgelegd met behulp van een AI-tool die automatisch samenvattingen genereerde. Daarmee vormde de bijeenkomst meteen een eerste praktijkexperiment binnen het onderzoek. De toepassing liet zien hoeveel potentie dergelijke technologie heeft voor kennisontwikkeling en participatieprocessen. Tegelijkertijd werd duidelijk dat de betrouwbaarheid nog niet vanzelfsprekend is en dat verdere ontwikkeling nodig blijft voordat dergelijke toepassingen breed inzetbaar zijn.

Samen leren, onderzoeken en ontwikkelen
De bijeenkomst maakte vooral zichtbaar dat de sector behoefte heeft aan nieuwe manieren om technologie en maatschappelijke waarden met elkaar te verbinden. Niet door AI en parametrisch ontwerpen als doel op zich te zien, maar als hulpmiddelen die ontwerpers, opdrachtgevers en bewoners kunnen ondersteunen bij het maken van betere keuzes.

Met het netwerkevent is een belangrijke eerste stap gezet in het gezamenlijk formuleren van de kennisvragen die de komende drie jaar binnen SIWOOL centraal zullen staan. De deelnemers zijn uitgenodigd om betrokken te blijven bij het onderzoek, toekomstige netwerkbijeenkomsten bij te wonen en praktijkcases aan te dragen voor de verschillende onderzoekslabs.

Niet slimmer, maar waardevoller
Want als één conclusie uit de middag naar voren kwam, dan is het dat de toekomst van de leefomgeving niet alleen slimmer moet worden, maar vooral waardevoller.

“De uitdaging is daarom niet hoe we AI een plek geven in het ontwerp- en ontwikkelproces, maar hoe we technologie inzetten om de waarden die onze leefomgeving én ons leven betekenis geven beter zichtbaar, bespreekbaar en afweegbaar te maken.” Aldus Elisabeth Boersma, directeur-bestuurder NRP.